Datganiad i'r Wasg Mehefin 2026
Ar y ffordd i'r gogledd o Ddinas Mawddwy, ym mhen uchaf Dyffryn Dyfi lle mae tarddiad yr afon a'r Biosffer yn dechrau, mae pentref ffermio mynydd hynafol Llanymawddwy, yn cysgodi yng nghanol mynyddoedd sydd wrth droed Bwlch y Groes.
Llanymawddwy yw lleoliad llyfr ffantasi enwog Alan Garner, The Owl Service, ond dyma hefyd safle 'mam-eglwys' nawddsant Mallwyd, Sant Tydecho.
Mae Eglwys Sant Tydecho, a gysegrwyd i'r sant hwn o'r 6ed ganrif a oedd yn berthynas i Sant Cadfan, yn dyddio'n ôl i'r Oesoedd Canol ac mae'r adeilad presennol yn dyddio o'r 14eg ganrif. Yn y 1600au roedd yr eglwys yng ngofal Dr John Davies yr ysgolhaig Cymreig mawr a gynhyrchodd yr argraffiad diwygiedig o'r Beibl ym 1620. Cyn i'r eglwys gau i addoli gan yr Eglwys yng Nghymru yn 2006, roedd Sant Tydecho yn safle ar gyfer gwasanaethau Plygain traddodiadol, y canu carolau Cymraeg sy'n draddodiadol i'r rhan hon o Feirionnydd. Tyfodd plant lleol i fyny gyda straeon am Tydecho, dyn a oedd yn byw gyda'r planhigion a'r anifeiliaid fel ei ffrindiau, ffermwr ei hun, a oedd yn cysgu y tu allan er mwyn bod yn agos at natur ac a gyflawnodd lawer o wyrthiau, ac a arweiniodd at ddynodi'r rhan hon o Ddyffryn Dyfi yn noddfa 'i ddyn ac anifeiliaid'.
Dechreuwyd grŵp cymorth i achub yr eglwys, Ffrindiau Tydecho Friends, yn 2023 ac mae bellach o dan ymbarél y fenter gymdeithasol Cwmni Nod Glas. Sicrhaodd y grŵp hwn o wirfoddolwyr grant cychwynnol gan y Gronfa Treftadaeth Bensaernïol. Defnyddiwyd y grant i sefydlu cyflwr yr eglwys gaeedig ac i gynnal ymgynghoriad cyhoeddus i ddefnyddiau cymunedol posibl o'r adeilad i lywio cynlluniau adfer.
Yng ngwanwyn 2026, mae gwaith ymgynghori a chwmpasu bellach wedi'i gwblhau, gan ddangos y gellir atgyweirio'r adeilad gyda thechnegau adeiladu treftadaeth sensitif. Mae cynlluniau'n datblygu'n dda i ddefnyddio cae cyfagos fel man claddu naturiol, (mewn partneriaeth â Leedam, arbenigwr mewn mannau claddu naturiol). Bydd y cyfleuster yn cynnig man gorffwys heddychlon, cynaliadwy a golygfaol i fywyd gwyllt a phobl. Bydd y bartneriaeth hon yn cynhyrchu incwm ar gyfer cynnal a chadw'r adeilad yn y blynyddoedd i ddod. Canfu'r ymgynghoriad gefnogaeth eang i ddefnyddiau diwylliannol a chymunedol dibreswyl yr adeilad, yn unol â natur wledig a threftadaeth y dyffryn.
Mae Ffrindiau Tydecho Friends yn gwahodd mynegiadau o ddiddordeb gan grwpiau cymunedol, prosiectau celfyddydau a lles, ac elusennau a allai fod eisiau defnyddio'r adeilad. Mae'r grŵp hefyd â diddordeb mewn llwybr cerdded pellter hir yn y dyfodol, gan ddathlu stori Sant Tydecho. Bydd mynegiadau o ddiddordeb yn cael eu defnyddio i lywio'r ceisiadau grant nesaf i Gronfa Dreftadaeth Bensaernïol a Chronfa Dreftadaeth y Loteri Genedlaethol i adfer yr adeilad.
Gellir dod o hyd i ragor o wybodaeth am adeilad yr eglwys a'r prosiect ar y wefan www.tydecho.co.uk a thrwy fynd i'n tudalen Facebook. Gwahoddir grwpiau i wneud mynegiadau o ddiddordeb gan ddefnyddio'r ffurflen ar-lein.
Mae rhagor o wybodaeth ar gael hefyd gan Arweinydd y Prosiect Arfon Hughes ar 07426914442.
Dywed yr artist tecstilau lleol Katherine Keatley, “Mae gan y rhan hon o Ddyffryn Dyfi hanes mor wych ac mae mor ysbrydoledig fel artist, ac rwy’n credu y bydd prosiect Sant Tydecho yn dod â chyfleoedd ar gyfer gwaith lleol i’r ardal. Rwy’n gyffrous am y syniadau y bydd y cyhoedd yn eu cyflwyno i’r cam hwn o’r prosiect.”
